سال 87 که هنوز نتایج ارزیابی سریع اعتیاد RSA تازگی داشت، تجمیع نتایج آن نشان می داد سالانه حدود 160 هزار نفر به گروه معتادان کشور اضافه می شوند. RSA، سال 86 انجام شده بود و اعلام می کرد سالانه حدود 5 درصد از گردش مالی کشور صرف خرید، فروش و مصرف مواد مخدر می شود. بنا بر نتایج جزء این طرح، حدود 5 درصد از جمع یک میلیون و 200 هزار نفری معتادان حرفه یی کشور، زن بودند و 3 درصد از معتادان دائمی کمتر از 20 سال و 15 درصد کمتر از 24 سال سن داشتند. 30 درصد از معتادان بیکار بودند و 9 درصد هم اعتیاد را عامل اصلی بیکاری خود می دانستند و 16 درصد معتادان از طریق خرید و فروش و حمل مواد امرار معاش می کردند. از شیوع مصرف کراک پنج سال هم نمی گذشت اما بیش از 44 درصد معتادان، ماده مصرفی خود را کراک و هرویین اعلام کرده بودند. افزایش این رقم نگران کننده بود زیرا در ارزیابی سریع بررسی اعتیاد سال 83، تعداد مصرف کنندگان هرویین، 20 درصد جمع معتادان بود در عین حال که شیوع کراک هم باعث نگرانی مجریان وقت نبود. مصرف شیشه هم در ابتدای راه بود و 4 درصد از معتادان از مصرف شیشه راضی بودند و 20 درصد از همین افراد شیشه را به صورت تزریق مصرف می کردند. بنا بر اعلام مجریان این طرح رسمی، مصرف تدخینی مواد از 65 به 57 درصد کاهش یافته بود اما با وجود آنکه سه سال از ابلاغ دستور آیت الله هاشمی شاهرودی، رییس وقت قوه قضاییه، مبنی بر توزیع سرنگ رایگان بین معتادان تزریقی می گذشت، تزریق مواد از 12 به 18 درصد افزایش یافته بود و 38 درصد معتادان به هرویین و 20 درصد معتادان به کراک، از روش تزریق استفاده می کردند. هشدار اصلی این طرح رسمی که مجریان آن، مسوولان نهادهای دست اندرکار مبارزه با اعتیاد همچون ستاد مبارزه با مواد مخدر و سازمان بهزیستی کشور بودند و نتایج آن در بسیاری از روش های مبارزه و کنترل اعتیاد به کار بسته شد، در واقع همین بود که 7 درصد از جمعیت معتادان هم تزریق مشترک دارند و 13 درصد معتادان کمتر از 20 سال، در نخستین تجربه مصرف مواد مخدر، تزریق را انتخاب می کنند، علاوه بر آنکه 16 درصد معتادان سرنگ غیراستریل مصرف می کنند. همان زمان، میزان مصرف مواد مخدر به طور میانگین، هزار تومان تا پنج میلیون تومان در ماه برآورد شده بود. بنا بر نتایج RSA سال 86، مسمومیت ناشی از مواد مخدر از رقم 36 درصد به 41 درصد افزایش یافته بود و 5 درصد از معتادان کشور کارتن خواب بودند. اجرایRSA 86، پنجمین سال خود را پشت سر گذاشته و در حالی که قرار بود جدیدترین نتایج بررسی از وضعیت اعتیاد هم در پایان سال 89 اعلام شود، اما همچنان مسوولان با حدس و گمان از افزایش شیوع مصرف شیشه، شیوع مصرف متنوع و همزمان مواد مخدر و محرک و افزایش تزریق خبر می دهند و حتی همین فرضیات هم اختلاف فاحشی با فرضیات سال 85 (پیش از اعلام نتایج RSA) دارد زیرا در آن زمان مصرف روانگردان ها بنابر پیش بینی ها کمتر از 10 درصد برآورد شده بود که نتایج RSA هم این فرضیه را تا حدی نزدیک به واقعیت تایید کرد و رقم معتادان به شیشه حدود 4 درصد اعلام شد.
    
    امروز اما، برنامه ها و اقدامات پیشگیرانه بر مبنای فرضیاتی نگران کننده تر استوار است در عین آنکه با اجرای برخی برنامه های زیانباز و فاقد توجیه منطقی (همچون حذف قرص متادون از مراکز درمان نگهدارنده و کاهش بودجه درمان برای مراکز کاهش آسیب اعتیاد) همزمان شاهد کاهش اعتبارات پیشگیری هم هستیم. چنان که بنا بر اظهار دکتر حمید صرامی، مدیرکل فرهنگی و پیشگیری ستاد مبارزه با موادمخدر کشور، بودجه پیشگیری این نهاد در لایحه بودجه سال 90، 24 میلیارد تومان بود که فقط 10 میلیارد و 500 میلیون تومان از این رقم تخصیص یافت. دکتر فرید براتی سده، معاون پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی کشور، در ماه پایانی سال 90 و در گفت وگو با «اعتماد» هشدار داده بود مشاهدات و گزارشات دریافتی از مراکز کاهش آسیب این سازمان که 55 درصد از مراکز درمان اعتیاد کشور را شامل شده و بخش عمده یی از درمان اعتیاد را بر دوش دارد، در باب افزایش مصرف روانگردان و تغییر الگوهای مصرف بسیار نگران کننده است. امروز پس از گذشت پنج ماه، در حالی که وی در گفت وگوی دوباره یی با «اعتماد» به فعالیت 120 مرکز کاهش آسیب اعتیاد، 40 سرپناه شبانه، 200 تیم سیار کاهش آسیب اعتیاد، 1070 مرکز درمان سرپایی و 333 کمپ تحت پوشش سازمان برای درمان بیش از 430 هزار معتاد اشاره می کند، هشدارهایی در باب وضعیت اعتیاد می دهد که نسبت به پنج ماه قبل، افزایش نگرانی بیشتری را سبب می شود. افزایش تعداد زنان مصرف کننده، کاهش سن اعتیاد، تغییر الگوی مصرف و تغییر روش های مصرف از جمله نگرانی های براتی سده است.
    
    
    نام مواد جدیدی مثل افدرین و کروکودیل را در بازار مصرف مواد مخدر می شنویم هر چند سردار مویدی، ورود ماده کروکودیل را تکذیب کرده اما شایعاتی مبنی بر مصرف این ماده شنیده شده علاوه بر آنکه گفته می شود با وجود آنکه کروکودیل، ماده یی رایج در اروپاست اما نوع چینی آن وارد بازار ایران هم شده است. هشدارهایی هم درباره افزایش مصرف ریتالین بین دانشجویان شنیده می شود. شما پنج ماه قبل درباره رواج دوباره روش تزریق هشدار دادید. آیا خبر دارید امروز وضعیت مصرف مواد مخدر چگونه است؟
    
    البته برخی مواد مثل افدرین، مواد پیش ساز هستند و اگر صحبت از ورود مواد جدید مثل کروکودیل می شود، این مواد دارای همان ترکیبات قبلی است، فقط با نام جدیدی وارد بازار شده است. به عنوان نمونه، کروکودیل، ترکیبی از مواد مخدر و محرک است. البته من از تکذیب سردار مویدی درباره ورود ماده کروکودیل اطلاعی ندارم اما به خاطر دارم که اتفاقا نیروی انتظامی نخستین دستگاهی بود که به ورود کروکودیل و ترکیبات آن اشاره کرد و هشدار داد که این ماده از روسیه وارد می شود و اگر امروز وجود دارد و ورود آن از سوی نهادی تکذیب می شود، به نظر من همان نهاد هم باید پاسخگوی تبعات آتی آن باشد.
    
    این ترکیبات جدید نسبت به ماده مخدر خالص یا ماده محرک خالص خطرناک تر است؟
    
    بله اما امروز متاسفانه قیمت هرویین بسیار ارزان شده و کاهش قیمت هرویین نشانه آن است که این ماده، بازار مصرف دارد و نگرانی چند ماه قبل ما همچنان پابرجاست. در عین حال امروز بسیاری از معتادان سراغ کراک نمی روند و گزارش ماه های اخیر ما نشان می دهد استقبال از مصرف کراک کاهش یافته اما در مقابل، استقبال از هرویین به همراه مواد محرک افزایش داشته است. مشکل اخیر ما در پی اجبار وزارت بهداشت برای جایگزینی قرص متادون با شربت متادون در مراکز درمان نگهدارنده بوده که با این اتفاق، با ریزش مراجعه کنندگان داوطلب به مراکز درمانی مواجه شده ایم و به نظر می رسد بخشی از این افراد، مجددا جذب بازار مصرف شده باشند که اتفاق بسیار خطرناکی است.
    
    تفاوت نگهدارندگی قرص متادون با شربت چقدر است؟
    
    میزان نگهدارندگی قرص بسیار بیشتر از شربت است و به همین دلیل هم استقبال معتادان از قرص متادون بیشتر بود زیرا درمان با قرص متادون، منجر به ایجاد یک ارتباط پیوندی از نظر روانشناختی و سایر شرایط بین معتاد و دارو می شود اما بعد از اجبار وزارت بهداشت به مراکز درمان نگهدارنده غیردولتی که عمده بار درمان را هم بر دوش دارند، توزیع قرص متوقف شد و معتادان هم پس از مصرف شربت، آن احساس امنیت ذهنی ناشی از مصرف قرص را از دست دادند و به همین علت، مراجعه نمی کنند.
    
    علت مخالفت وزارت بهداشت با توزیع قرص متادون و جایگزینی آن با شربت چه بود؟
    
    این استدلال را داشتند که قرص وارد بازار سیاه می شود. البته ما هم قبول داریم که متادون به بازار سیاه راه یافته اما آیا وزارت بهداشت با جایگزینی قرص متادون، موفق به جمع آوری متادون تقلبی و چینی از بازار سیاه خواهد شد آن هم در حالی که امروز، میزان متادون تقلبی موجود در بازار سیاه بسیار بیشتر از متادون تولید داخل است؟ و حتی گزارشی دریافت کرده ام که نشان می دهد متادون چینی، هیچ تفاوتی با قرص های تولید داخل نداشته و با همان ظاهر و حتی برچسب جعلی به نام تولیدکننده ایرانی و البته با قیمت ارزان وارد کشور شده است. در واقع با سیاست جایگزینی قرص با شربت، نه تنها مشکل وجود متادون در بازار آزاد حل نشد بلکه وضعیت بدتر هم شد زیرا تعداد مراجعات به مراکز درمان نگهدارنده کاهش یافت در حالی که در مقابل دو میلیون مصرف کننده مواد مخدر، اتفاق کم اشکالی بود که درصدی از قرص های متادون هم وارد بازار سیاه شود.
    
    میزان ریزش چه اندازه بوده است؟
    
    پیش بینی ها بر ریزش 20 الی 30 درصدی بوده اما به نظر ما، تعداد ریزش ها بیشتر است.
    
    تمام این افراد به مواد مخدر رجوع کرده اند؟
    
    نمی توانیم با قطعیت اعلام کنیم که تمام موارد ریزش، به سمت مواد مخدر بازگشته اند اما تایید می کنیم که بعد از جایگزینی قرص متادون با شربت و از بهمن ماه سال 90، این افراد به مراکز درمانی مراجعه نکرده اند. امید ما این است که بازگشتی به مواد مخدر نداشته باشند هر چند حتما تعدادی از آنها بازگشت خواهند داشت.
    
    وزارت بهداشت چندی قبل اعلام کرد معتادان از تنتور اپیوم هم استقبال چندانی نداشته اند. علت این چه بوده است؟
    
    تنتور اپیوم مضرات و مزایایی دارد اما دلیل مورد استقبال قرار نگرفتن، این بود که درباره تنتور اپیوم اطلاع رسانی کافی انجام نشد و معتادان درباره مزایای آن توجیه نشدند و البته نباید مقاومت های پیشین وزارت بهداشت در مقابل این دارو را نادیده بگیریم. همان زمان که شرکت ها اقدام به تولید شربت اپیوم کردند، وزارت بهداشت اجازه توزیع آن را نداد.
    
    شما هم حتما خبر افزایش مصرف ریتالین بین دانشجویان را شنیده اید؟
    
    بله اما مصرف ریتالین اتفاق تازه یی نبوده. متاسفانه بعضی از دوستان در مبارزه با مواد مخدر بسیار عقب تر از ماجرا حرکت می کنند، آن هم در حالی که یک اصل در بحث مواد مخدر باید مورد توجه باشد مبنی بر آنکه مافیای مواد مخدر بسیار سریع تر از ما عمل می کند. بعد از چند سال که مصرف ریتالین افزایش پیدا کرده، امروز دوستان یادشان افتاده که دانشجویان ریتالین مصرف می کنند. به نظر من، امروز زمان محتاط کاری نیست و شرایط نشان می دهد باید جدی تر و با شجاعت بیشتری وضع موجود را مطرح کنیم و دستگاه های نظارتی و مجلس هم با جدیت بیشتری وارد عمل شوند.
    
    شما چه خطری را احساس می کنید؟
    
    جایگزینی قرص متادون با شربت و بحث تعرفه مراکز درمانی بسیار مهم است. تعرفه اعتیاد هم اکنون مراکز ما را با مشکل مواجه کرده و من در استان ها از مسوولان دانشگاه های علوم پزشکی شنیدم که مراکز درمان نگهدارنده، قراردادشان را با روانشناس و مددکاران شان قطع کرده اند و این اتفاق به این معناست که این مراکز، مددکاری و روانشناسی برای معتاد را انجام نخواهند داد و احتمالااز سال آینده هم تعطیل می شوند.
    
    بی خبری از بازار مصرفی که توسط مافیا تغذیه می شود، چه عواقبی دارد؟
    
    متاسفانه ما درباره مواد ترکیبی که وارد بازار مصرف شده، چندان توجیه نیستیم. نمونه اش هم مصرف ریتالین در دانشجویان بود که متاسفانه تا امروز انکار می شد. وقتی انکار کردیم بنابراین برنامه یی برای پیشگیری نداریم. به تعویق انداختن بررسی نوع مصرف خطرناک است. حتی اگر ماده کروکودیل وارد بازار مصرف هم نشده باشد، باید درباره آن اطلاع رسانی کنیم اما متاسفانه همیشه این نگرانی را شاهد بوده ایم که چه اتفاقی پس از ورود مواد جدید خواهد افتاد. در حالی که مافیا بسیار زرنگ تر است و با توجه به اینکه افغانستان اخیرا تولید خود را بر حشیش متمرکز کرده، چه بسا طی ماه های آینده، بازار حشیش را در کشور ما دایر کنند.
    
    اما اعلام شده بازار اصلی حشیش افغانستان، عربستان و حوزه خلیج فارس است.
    
    آیا می توانیم بگوییم که وارد ایران نخواهد شد؟
    
    فکر می کنید چه میزان استقبال از حشیش در ایران وجود داشته باشد؟
    
    نمی دانم اما باید زمانی را به یاد داشته باشیم که با شیوع مصرف کراک مواجه شدیم. با توجه به اینکه امروز درباره مضرات شیشه اطلاع رسانی وسیعی صورت گرفته، ممکن است مافیا، شیشه را با حشیش جایگزین کند.
    
    آیا جایگزینی شیشه با حشیش به نفع مصرف کننده نخواهد بود؟
    
    اگر کاهش آسیب مد نظرمان باشد، می توانیم این باور را بپذیریم. به نظر من هم جایگزینی حشیش یک گام برای کاهش آسیب اعتیاد است اما من به عنوان یک مقام مسوول در این جامعه نمی توانم بگویم حشیش بهتر از شیشه یا کراک است چه بسا که مصرف کننده با این ذهنیت، همان روند مصرف همزمان شیشه و هرویین را برای حشیش هم به کار بگیرد.
    
    هشدارهایی را که درباره کاهش سن اعتیاد، افزایش تعداد زنان معتاد و شیوع ایدز در زندان ها مطرح است تایید می کنید؟
    
    از شیوع ایدز در زندان ها بی خبرم اما میانگین سن اعتیاد کاهش یافته. در ارزیابی سریع اعتیاد RSA که سال 86 انجام دادیم، میانگین سن اعتیاد 25 و 27 سال بود اما آخرین آمارها می گوید میانگین سن به کمتر از 24 سال رسیده است.
    
    مصرف کننده کمتر از 15 سال نداریم؟
    
    ما مصرف کننده نوجوان داریم اما هنوز سن نوجوانی به عنوان میانگین غالب نیست. هر چند در کمپ ها و مراکز درمان نگهدارنده با معتادانی با سن کمتر از 24 سال هم مواجه شده ایم در حالی که در گذشته، سن معتادان بیشتر بود. اما کاهش سن نشان می دهد اتفاقی افتاده که نباید نادیده اش بگیریم. تعداد زنان مصرف کننده هم افزایش یافته هر چند تمام مصرف کنندگان زن، معتاد حرفه یی نیستند و شاید برخی بنا بر همان شایعات کاهش وزن بر اثر مصرف شیشه، رو به سوی مواد آورده باشند. پیشنهاد دادیم که در آرایشگاه های زنانه برنامه های آموزشی داشته باشیم. متاسفانه صنف آرایشگاه های زنانه با اجرای این برنامه موافقت نکرد. این مساله را با ستاد مبارزه با مواد مخدر مطرح کردیم اما مسوولان ستاد هم به ما اعلام کردند برای برگزاری این دوره های آموزشی از کانال استانداری وارد شده اند ولی نمی دانم که آیا این دوره ها برگزار شده یا خیر.
    
    همچنان باید تعداد یک میلیون و 200 هزار معتاد حرفه یی را قبول کنیم؟
    
    آقای صرامی، مدیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، چند روز قبل اعلام کرد دو میلیون معتاد قطعی داریم اما نمی دانم که منظور آقای صرامی از معتاد قطعی چه بود؟
    
    نتایج تحقیق سال 80 وزارت بهداشت نشان داده که تعداد معتادان در آن سال بیش از سه میلیون نفر بوده اما نتایج ارزیابی سریع سال 86، این تعداد را به دو میلیون نفر کاهش داده است.
    
    یک ایراد به نمونه گیری تحقیق سال 80 وارد است که نمونه گیری از مراجعان اورژانس های بیمارستان ها انجام شده بود: بیمارانی که بر اثر اعتیاد دچار سکته قلبی شده بودند. بنابراین نمونه گیری از موارد سکته های قلبی مرتبط با اعتیاد، مقوله اعتیاد در ایران را بسیار وسیع ترسیم کرده بود اما نمونه گیری RSA فقط بر معتادان پرخطر که در مراحل آخر اعتیاد هستند، متمرکز بود. معتادان و مصرف کنندگانی که در زندان هم دست از مواد نمی کشند یا به سیستم درمان مراجعه می کنند معمولاافرادی هستند که مدت زیادی از اعتیادشان گذشته. حتی با سیستم گلوله برفی هم نتیجه دقیقی به دست نمی آید زیرا فرد معتاد هم افرادی مانند خودش را می شناسد بنابراین RSA هم محدوده وسعت اعتیاد را بسیار کمتر از آنچه هست، دیده بود. ما با اختلاف آمار مواجه هستیم اما مشکل، تعداد معتادان نیست زیرا امروز هم خدمات و تسهیلات مان به اندازه یک میلیون و 200 هزار معتاد حرفه یی نیست .
    
    کمتر است؟
    
    بله و باید خدمات مان را افزایش دهیم.
    
    فقدان خدمات کافی برای داوطلب درمان، با جرم زایی اعتیاد منافات ندارد؟
    
    البته امروز اگر معتاد به هر یک از مراکز درمانی مراجعه کند، پاسخ رد نمی شنود اما ممکن است با ازدحام مواجه شویم و کیفیت خدمات کاهش یابد. ما باید برای کمی سازی خدمات و افزایش مراکز مجاز درمان نگهدارنده تلاش کنیم.